ବିଶ୍ୱ ଗଣ୍ଡା ଦିବସ ପାଳନର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ...

ପ୍ରତିବର୍ଷ ୨୨ ସେପ୍ଟେମ୍ବରରେ ବିଶ୍ୱ ଗଣ୍ଡା ଦିବସ (World Rhino Day) ପାଳନ କରାଯାଏ। 

ଏହି ଦିବସର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ପୃଥିବୀର ପାଞ୍ଚଟି ଗଣ୍ଡା ପ୍ରଜାତିର ସୁରକ୍ଷା ଓ ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରତି ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ସଚେତନତା ସୃଷ୍ଟି କରିବା। ୨୦୧୦ରେ WWF-South Africa ପ୍ରଥମେ ଏହି ଦିବସ ସମ୍ପର୍କରେ ଘୋଷଣା କରିଥିଲା। 

୨୦୧୧ରେ ଏହା ଆଫ୍ରିକୀୟ ଓ ଏସୀୟ—ଉଭୟ ଅଞ୍ଚଳର ପାଞ୍ଚ ପ୍ରଜାତିକୁ ନେଇ ଏକ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଅଭିଯାନର ରୂପ ନେଇଥିଲା।

ବର୍ତ୍ତମାନ ପୃଥିବୀରେ ଗଣ୍ଡାର ପାଞ୍ଚଟି ପ୍ରଜାତି ରହିଛି—

୧. କଳା ଗଣ୍ଡା (Black Rhino)

୨. ଧଳା ଗଣ୍ଡା (White Rhino)

୩. ବଡ଼ ଏକ-ଶିଙ୍ଗିଆ ଗଣ୍ଡା (Greater One-horned Rhino)

୪. ସୁମାତ୍ରା ଗଣ୍ଡା (Sumatran Rhino)

୫. ଜାଭା ଗଣ୍ଡା (Javan Rhino)

୨୦୨୫ରେ ପ୍ରକାଶିତ IUCN ବିଶେଷଜ୍ଞ ଗୋଷ୍ଠୀର ତଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ, ଏହି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରଜାତିର ଆନୁମାନିକ ସଂଖ୍ୟା କ୍ରମେ—ଜାଭା ୫୦, ସୁମାତ୍ରା ୩୪–୪୭, କଳା ୬,୭୮୮, ବଡ଼ ଏକ-ଶିଙ୍ଗିଆ ୪,୦୭୫ ଏବଂ ଧଳା ଗଣ୍ଡା ୧୫,୭୫୨।

ଏହି ସଂଖ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ ଦେଖାଏ ଯେ ସମସ୍ତ ଗଣ୍ଡା ପ୍ରଜାତିର ସ୍ଥିତି ସମାନ ନୁହେଁ। ବିଶେଷକରି ଜାଭା ଓ ସୁମାତ୍ରା ଗଣ୍ଡା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଳ୍ପ ସଂଖ୍ୟାରେ ରହିଯାଇଛନ୍ତି।

ଗଣ୍ଡା କେବଳ ଏକ ବିଶାଳ ଶାକାହାରୀ ପ୍ରାଣୀ ନୁହେଁ। ଏହା ଯେଉଁ ପରିବେଶରେ ବାସ କରେ, ସେଠାକାର ଘାସଭୂମି, ଜଙ୍ଗଲ, ଜଳାଶୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜୀବଙ୍କ ସହ ଏହାର ଘନିଷ୍ଠ ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି।

ଗଣ୍ଡାକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରିବା ପାଇଁ ଯେଉଁ ବିଶାଳ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ଆବାସସ୍ଥଳୀ ଆବଶ୍ୟକ, ସେହି ସୁସ୍ଥ ପରିବେଶର ଲାଭ ଅନେକ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ଓ ଉଦ୍ଭିଦ ମଧ୍ୟ ପାଆନ୍ତି। 

ଏହି କାରଣରୁ ଗଣ୍ଡାକୁ ଏକ ‘umbrella species’ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ—ଅର୍ଥାତ୍ ଗଣ୍ଡା ପାଇଁ ସୁରକ୍ଷିତ ହେଉଥିବା ବଡ଼ ପରିବେଶତନ୍ତ୍ର ଅନେକ ଅନ୍ୟ ପ୍ରଜାତିକୁ ମଧ୍ୟ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇଥାଏ।

ଗଣ୍ଡାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସମସ୍ୟା ହେଉଛି ବେଆଇନ ଶିକାର ଓ ଶିଙ୍ଗର ବେଆଇନ ବ୍ୟବସାୟ। 

ଗଣ୍ଡା ଶିଙ୍ଗକୁ ନେଇ ରହିଥିବା କିଛି ଭ୍ରାନ୍ତ ଧାରଣା ଓ ଅବୈଜ୍ଞାନିକ ଔଷଧୀୟ ବିଶ୍ୱାସ ଏହି ଅବୈଧ ବଜାରକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଛି। 

ବାସ୍ତବରେ ଗଣ୍ଡା ଶିଙ୍ଗରେ ମାନବରୋଗ ଚିକିତ୍ସା କରିବାର କୌଣସି ପ୍ରମାଣିତ ଔଷଧୀୟ ଗୁଣ ନାହିଁ।

ଦ୍ୱିତୀୟ ବଡ଼ ବିପଦ ହେଉଛି ଆବାସସ୍ଥଳୀ ନଷ୍ଟ ଓ ଖଣ୍ଡୀକରଣ। 

ଜନବସତି ବୃଦ୍ଧି, କୃଷି, ଜଙ୍ଗଲ କାଟିବା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମାନବୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଫଳରେ ଗଣ୍ଡାର ପ୍ରାକୃତିକ ଅଞ୍ଚଳ କ୍ରମେ ସଙ୍କୁଚିତ ହେଉଛି। 

ଛୋଟ ଛୋଟ ଅଲଗା ଅଞ୍ଚଳରେ ଗଣ୍ଡା ରହିଗଲେ ପ୍ରଜନନ ଓ ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇପାରେ।

ଏହା ସହିତ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ମରୁଡ଼ି, ଜଳସ୍ରୋତର ଅଭାବ ଓ ଆବାସସ୍ଥଳୀର ଅବକ୍ଷୟ ମଧ୍ୟ ନୂଆ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ ସୃଷ୍ଟି କରୁଛି।

୨୦୨୫ର ବିଶ୍ୱ ଗଣ୍ଡା ସ୍ଥିତି ସମ୍ପର୍କିତ ରିପୋର୍ଟ ଏହି ସମସ୍ତ ବିପଦକୁ ପରସ୍ପର ସଂଯୁକ୍ତ ସମସ୍ୟା ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରିଛି।

ଭାରତରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରଜାତି ହେଉଛି ବଡ଼ ଏକ-ଶିଙ୍ଗିଆ ଗଣ୍ଡା। ଏହାର ସଂରକ୍ଷଣରେ ଆସାମର କାଜିରଙ୍ଗା ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନର ଭୂମିକା ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

WWF-India ଅନୁସାରେ, ଭାରତରେ ଏହି ଗଣ୍ଡା ଆସାମ, ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ, ବିହାର ଓ ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶରେ ସଂରକ୍ଷିତ ହେଉଛି। 

ଆସାମରେ ହୋଇଥିବା ଏକ ଆନୁମାନିକ ଗଣନାରେ ୨,୮୯୫ଟି ଗଣ୍ଡା ଚିହ୍ନଟ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ପ୍ରାୟ ୯୦% ଗଣ୍ଡା କାଜିରଙ୍ଗାରେ କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ ଥିବା ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି।

ଏହି ସଫଳତା କେବଳ ଗୋଟିଏ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନର ସଫଳତା ନୁହେଁ। ଏହା ସରକାର, ବନ ବିଭାଗ, ବୈଜ୍ଞାନିକ, ସ୍ଥାନୀୟ ସମୁଦାୟ, ସଂରକ୍ଷଣ ସଂଗଠନ ଓ ସଚେତନ ଲୋକଙ୍କ ମିଳିତ ପ୍ରୟାସର ଫଳ।

????ଗଣ୍ଡାକୁ ବଞ୍ଚାଇବା କେବଳ ବନ ବିଭାଗ କିମ୍ବା ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ବିଶେଷଜ୍ଞଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ ନୁହେଁ। ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ ଭୂମିକା ରହିଛି।

ଗଣ୍ଡା ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ପୃଥିବୀର ପରିବେଶର ଏକ ଅଂଶ। ଆଜି ତାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଯଦି ବିପଦରେ, ତେବେ ଏହା ପ୍ରକୃତି ସହ ମାନବର ସମ୍ପର୍କର ଏକ ସତର୍କ ସଙ୍କେତ।

ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ, କଳା ଗଣ୍ଡାର ସଂଖ୍ୟା ଗତ କିଛି ଦଶକରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିମ୍ନ ସ୍ତରରୁ ପୁନରୁଦ୍ଧାର ହୋଇଛି। କିନ୍ତୁ ସେହି ସଫଳତା ସତ୍ତ୍ୱେ ଅନେକ ଗଣ୍ଡା ପ୍ରଜାତି ଆଜି ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତର ବିପଦରେ ଅଛନ୍ତି।

୨୦୨୬ର ବିଶ୍ୱ ଗଣ୍ଡା ଦିବସର ଆଲୋଚନାରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ନୂଆ ପ୍ରଶ୍ନ ଆଗକୁ ଆସୁଛି—ଗଣ୍ଡାର ସଂଖ୍ୟା ବଢ଼ିଲେ ତାହାଙ୍କ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ସୁରକ୍ଷିତ ଆବାସସ୍ଥଳୀ କିପରି ନିଶ୍ଚିତ କରାଯିବ? ଅର୍ଥାତ୍ ସଂରକ୍ଷଣର ଲକ୍ଷ୍ୟ କେବଳ ସଂଖ୍ୟା ବଢ଼ାଇବା ନୁହେଁ; ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ, ସୁରକ୍ଷିତ ଓ ସଂଯୁକ୍ତ ଆବାସ ନିଶ୍ଚିତ କରିବା ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ।

????“ପ୍ରକୃତିର ଗୋଟିଏ ପ୍ରଜାତି ହାରାଇଗଲେ, ଆମେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ପ୍ରାଣୀକୁ ହରାଉନାହୁଁ; ଆମେ ପୃଥିବୀର ଜୀବନ୍ତ ବିବିଧତାର ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ ଅଂଶକୁ ହରାଇଥାଉ।”

????ଗଣ୍ଡାର ଶିଙ୍ଗ ତାହାର ଜୀବନଠାରୁ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟବାନ ନୁହେଁ। ଜଙ୍ଗଲର ମୂଲ୍ୟ କେବଳ କାଠରେ ମାପିହୁଏ ନାହିଁ।

ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀର ମୂଲ୍ୟ ତାହାର ମାଂସ, ଚର୍ମ କିମ୍ବା ଶିଙ୍ଗରେ ନୁହେଁ—ତାହାର ଜୀବନ୍ତ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ।

???? “ଗଣ୍ଡା ବଞ୍ଚିଲେ ଜଙ୍ଗଲ ବଞ୍ଚିବ,

ଜଙ୍ଗଲ ବଞ୍ଚିଲେ ପ୍ରକୃତି ବଞ୍ଚିବ,

ଆଉ ପ୍ରକୃତି ବଞ୍ଚିଲେ ମାନବଜାତିର ଭବିଷ୍ୟତ ବଞ୍ଚିବ।”